Wrzesień 2016 warszawskich Sybiraków

Dla Zarządu Oddziału Warszawskiego Związku Sybiraków miesiąc wrzesień był gorącym okresem. Byliśmy uczestnikami kilku ważnych przedsięwzięć.

1 września 2016 r. w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie odbyła się msza święta w intencji ojczyzny i jej obrońców, która rozpoczęła obchody Dnia Weterana Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej oraz przypadającej tego dnia 77. rocznicy wybuchu II wojny światowej. W uroczystościach organizowanych przez Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych wzięli udział kombatanci, Sybiracy, działacze opozycji antykomunistycznej, a także przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, m.in. marszałek Sejmu Marek Kuchciński, wicemarszałek Senatu Maria Koc, podsekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta Wojciech Kolarski, minister rodziny, pracy i polityki społecznej Elżbieta Rafalska, prezydent stolicy Hanna Gronkiewicz-Waltz oraz liderzy ugrupowań parlamentarnych – Grzegorz Schetyna, Ryszard Petru i Paweł Kukiz. O godz. 12.00 rozpoczęły się uroczystości przed Grobem Nieznanego Żołnierza na pl. Piłsudskiego, podczas których dokonano uroczystej zmiany wart i złożono wieńce.

W dniach 8 i 9 września 2016 r. pojechaliśmy do Białegostoku celem wzięcia udziału w XVI Międzynarodowym Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru. Marsz odbył się pod hasłem „Nauczyciele polscy – zesłańcy Sybiru”. Wśród 12–13 tys. uczestników były dwa autokary z Warszawy – jeden z Sybirakami, a drugi z młodzieżą ze szkół warszawskich.

W dniach 15–16 września 2016 r., w 77. rocznicę agresji sowieckiej na Polskę zorganizowane zostało spotkanie naukowe pod hasłem „Pamięć nie dała się zgładzić”. Uczestniczył w nim p.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk.

W ramach programu 15 września 2016 r. w Centralnej Bibliotece Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyło się międzynarodowe seminarium naukowe „Kresy we krwi 1939. Pamięci Jerzego Łojka”.

Dyrektor Centralnej Biblioteki Wojskowej Jan Tarczyński, witając gości, podkreślił: „17 września 1939 r. – to nie tylko dramat niewoli i ludobójstwa tysięcy żołnierzy Wojska Polskiego i Korpusu Ochrony Pogranicza oraz funkcjonariuszy Policji Państwowej i Straży Więziennej, zabijanych w wielu miejscach kaźni. 17 września – to prawda o niszczeniu polskości i Polaków na Wschodnich Kresach Rzeczypospolitej, przez długie lata okrywana kłamstwem, przemilczana przez mocarstwa, spychana na margines świadomości. 17 września – to owoc zbrodniczego systemu bolszewickiego, ideologii marksistowskiej, która doprowadziła do śmierci milionów ludzi za to, że byli Polakami”.

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej Wojciech Fałkowski powiedział natomiast: „Dzień 17 września skłania do refleksji, do debaty i do zadumy nad polską racją stanu, nad tym, w jaki sposób należy chronić byt narodowy i wzmacniać państwo. To jest dzień, w którym musimy sobie powtarzać – interes narodowy i państwo polskie przede wszystkim”.

W trakcie seminarium odbyła się uroczystość nadania Centralnej Bibliotece Wojskowej przez p.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Jana Józefa Kasprzyka medalu Pro Patria, przyznanego za szczególne zasługi w kultywowaniu pamięci o walce o niepodległość ojczyzny. Odznaczenie w imieniu pracowników Biblioteki odebrali dyrektor Jan Tarczyński oraz wicedyrektor Krystyna Piwowarska. W swoim wystąpieniu Jan Józef Kasprzyk gorąco podziękował Centralnej Bibliotece Wojskowej za organizację seminarium, a przede wszystkim za wiele lat walki i troski o pamięć oraz wierność dewizie, że pamięć buduje i kształtuje współczesność, a także jest fundamentem dla przyszłości.

Wystąpienia wygłosili również dyrektor generalny Służby Więziennej gen. SW Jacek Kitliński oraz reprezentant komendanta głównego Policji insp. Daniel Głowacz. Na zakończenie części oficjalnej odczytany został list okolicznościowy od marszałka Sejmu RP Marka Kuchcińskiego.

W części naukowej odbyły się trzy panele, podczas których zostało zaprezentowanych wiele referatów dających nowe spojrzenie na wiele zagadnień związanych z agresją sowiecką we wrześniu 1939 r. i próbę odkłamania zafałszowanych faktów.

Seminarium towarzyszyły wystawy: „Ostaszków – Twer – Miednoje – PAMIĘTAMY” (przygotowana przez Biuro Historii Komendy Głównej Policji), „Polskie więziennictwo 1919–1945” (przygotowana przez Centralny Zarząd Służby Więziennej i jego partnerów) oraz ekspozycja tematyczna ze zbiorów Centralnej Biblioteki Wojskowej (przygotowana przez Ośrodek Informacji Naukowej CBW).

W ramach przedsięwzięcia naukowego „Pamięć nie dała się zgładzić” odbyła się ponadto w dniu 16 września na terenie Muzeum Katyńskiego konferencja naukowa „Historia żywa – Kresy 1939”. Podczas inauguracji p.o. szefa UdsKiOR Jan Józef Kasprzyk odznaczył Muzeum Katyńskie medalem Pro Patria.

Po uroczystości odznaczenia Muzeum Katyńskiego rozpoczęła się naukowa część konferencji. Aktywny udział wzięli w niej Sybiracy. Słowo wstępne wygłosiła dyrektor muzeum Ewa Kowalska. Głos zabrał również Mieczysław Pogodziński. Referaty tematyczne związane z własnymi wspomnieniami z zesłania dotyczące dzieciństwa na zesłaniu prezentowali Sybiracy: Irena Persak, Janina Szestakowska i Wiesław Stypuła. Ich relacje spotkały się z dużym zainteresowaniem zebranych. Na zakończenie wystąpił prezes Fundacji Kresy-Syberia Stefan Wiśniowski, charakteryzując starania i plany fundacji, którą reprezentuje.

W dniach 17–19 września 2016 r. odbył się w Warszawie zjazd i konferencja „Pamięć Pokoleń 2016” poświęcona 75. rocznicy „amnestii” i zwolnienia Polaków z sowieckiej niewoli. Konferencja, organizowana przez Fundację Kresy-Syberia wspólnie ze Związkiem Sybiraków, Domem Spotkań z Historią i Muzeum Katyńskim, z poparciem Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, stanowiła część trzydniowego zjazdu. Przyjechała duża grupa potomków Sybiraków z całego świata. Wielu uczestników zjazdu wzięło też udział w XVI Międzynarodowym Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru w Białymstoku.

17 września na Placu Apelowym Muzeum Katyńskiego o godzinie 10.30 odprawiona została polowa msza święta w intencji polskich obrońców września 1939 r., ofiar obozów specjalnych NKWD, więzień Ukrainy i Białorusi oraz ich rodzin deportowanych na „nieludzką ziemię”. Mszy świętej przewodniczył bp polowy WP Józef Guzdek, który dokonał poświęcenia Krzyża Katyńskiego na Placu Apelowym Muzeum. Mszę świętą zakończyła modlitwa międzywyznaniowa za polskich patriotów, obywateli polskich wielu wyznań i narodowości.

Na placu Muzeum Katyńskiego, w pierwszą rocznicę jego otwarcia, zgromadziły się Rodziny Katyńskie i Policyjne, członkowie Związku Sybiraków, stowarzyszeń kombatanckich oraz młodzież. Słowo do zebranych skierował minister obrony narodowej Antoni Macierewicz, przesłanie ministra spraw wewnętrznych i administracji Mariusza Błaszczaka odczytał podsekretarz stanu w MSWiA Tomasz Zdzikot. Głos zabrały sekretarz stanu, pełnomocnik rządu ds. dialogu międzynarodowego Anna Maria Anders, prezes Zarządu Federacji Rodzin Katyńskich Izabella Sariusz-Skąpska, prezes Zarządu Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Rodzina Policyjna 1939 Teresa Bracka. Przybyli złożyli wieńce, kwiaty i zapalili znicze w epitafiach katyńskich. Oprawy uroczystości dopełnił koncert patriotyczny orkiestry policyjnej.

Uczestnicy zjazdu po uroczystościach przeszli w Marszu Pamięci Pokoleń pod pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie (skwer Matki Sybiraczki), gdzie o godz. 17.00 odbyła się uroczystość poświęcona pamięci o agresji sowieckiej w 1939 r.

W uroczystościach na warszawskim skwerze Matki Sybiraczki uczestniczyli m.in. minister obrony narodowej Antoni Macierewicz, prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz, przedstawiciele Sybiraków i Rodzin Katyńskich.

„17 września 1939 r. to jedna z najczarniejszych dat w naszej historii. Nie ma Polaka, który nie rozumiałby jej straszliwej wymowy. Naszej ojczyźnie, która jako pierwsza podjęła walkę po ataku hitlerowskich Niemiec, został zadany cios w plecy” – napisał prezydent Andrzej Duda w liście odczytanym podczas uroczystości. „Spadły na nas dwie agresje i dwie okupacje. Ukartowany przez Hitlera i Stalina IV rozbiór Polski stał się faktem. Przypieczętowała go wspólna defilada obu najeźdźców na ulicach Brześcia”. Prezydent przypomniał, że 17 września obchodzony jest Dzień Sybiraka. „Cała Polska, łącząc się symbolicznie w modlitwie, staje przed tym pomnikiem przedstawiającym deportacyjny wagon, którym nasi rodacy wywożeni byli na »nieludzką ziemię«, ku swemu tragicznemu przeznaczeniu” – napisał w liście. Prezydent podkreślił, że zbrodnie, represje i wywózki na Wschód uderzyły w 1,5 mln polskich obywateli, a szczególnie w zaangażowanych patriotów, funkcjonariuszy państwowych oraz społeczników. Podziękował Polakom, którzy „w latach sowieckiej niewoli, w mrocznych czasach PRL, nie pozwolili zakłamać i zniszczyć pamięci o tragicznych następstwach 17 września”.

Jak zaznaczył szef MON Antoni Macierewicz, 17 września 1939 r. „jest symbolem dążenia dwóch wielkich potęg, ale także dążenia tej części świata, która milczała, która była gotowa zdradzić, która była gotowa przejść do porządku dziennego nad tym, że wielki, tysiącletni, historyczny naród w środku Europy jest oto na oczach świata skazywany na śmierć, a jego państwo na wymazanie z mapy świata”. „My nic nie zrozumiemy z tej daty, jeżeli nie będziemy pamiętali, że bez niej, bez zmowy Hitlera i Stalina, bez zmowy państwa sowieckiego, rosyjskiego i państwa niemieckiego hitlerowskiego, nie byłoby nigdy II wojny światowej. To wielkie nieszczęście, które po dzień dzisiejszy ciąży nad całym światem, którego konsekwencje przeżywamy, z którego cienia ciągle nie umiemy wyjść, stało się możliwe tylko dlatego, że te dwa mocarstwa, te dwa totalitaryzmy, te dwa największe najstraszliwsze nieszczęścia świata zmówiły się przeciwko Polsce” – powiedział Antoni Macierewicz. Minister obrony narodowej podkreślił, że do dziś historycy nie są w stanie obliczyć, ilu Polaków poległo w walce, ilu wywieziono do łagrów. „Wciąż nie możemy się doprosić podstawowych dokumentów od państwa, które nazywa się państwem cywilizowanym – od Federacji Rosyjskiej, która odmawia fundamentalnych źródeł masakry, ludobójstwa uczynionego ich rękoma na narodzie Polski” – dodał.

„Stajemy tu co roku przed tym pomnikiem, by oddać hołd ofiarom sowieckiej napaści i okupacji, jeńcom wojennym bestialsko zamordowanym w Katyniu, Ostaszkowie, Starobielsku, Miednoje i innych miejscach oraz tym zesłanym na Syberię oraz do Kazachstanu. Mieszkańcom wschodnich ziem polskich, którzy stali się bohaterami dnia codziennego w walce ze straszną przemocą, z głodem, z zimnem, zniewoleniem i bezmiernym upokorzeniem” – powiedziała prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz.

„My, Sybiracy, jako dzieci doświadczyliśmy stalinowskich restrykcji. Mimo minionych 76 lat pamiętamy brutalny łomot do drzwi przed świtem, warunki wielotygodniowej podróży w bydlęcych wagonach, a następnie ciężką katorżniczą pracę naszych rodziców” – mówił wiceprezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Mieczysław Pogodziński. „Pamiętamy głód, chłód, insekty, upokorzenia, brak jakiejkolwiek opieki lekarskiej. Cierpienia, jakich doznaliśmy, mimo wielu lat, odczuwamy po dziś na naszym zdrowiu”.

Zdaniem prezes Zarządu Federacji Rodzin Katyńskich Izabelli Sariusz-Skąpskiej 17 września to bardzo trudna data. „Najtrudniejsze w zrozumieniu, co stało się 17 września, jest to, że tego dnia po raz pierwszy w dusze obywateli Rzeczypospolitej wlała się trucizna sowietyzacji” – mówiła. „Ta data nie należy do żadnej grupy w szczególności, bo ona dotknęła całą Rzeczpospolitą” – dodała. „Rodziny Katyńskie, które przez wiele lat ciągnęły za sobą cień Katynia, a w duszy prawdę, wiedzą najlepiej, jak wielkie jest to jarzmo, jak wielki jest ten trud, aby iść ku prawdzie nawet pod wiatr” – powiedziała Izabella Sariusz-Skąpska.

18 września o godz. 9.00 w bazylice Świętego Krzyża odprawiona została za Sybiraków msza święta (transmitowana w radiu), nabożeństwu przewodniczył kapelan krajowy Sybiraków ks. Zdzisław Banaś.

Po mszy w lokalu konferencyjnym Imperia (w dawnym budynku KC PZPR) rozpoczęła się międzynarodowa konferencja pt. „Pamięć pokoleń 2016” zorganizowana przez Fundację Kresy-Syberia. Zebranych powitali Stefan Wiśniowski – prezes Fundacji oraz Mieczysław Pogodziński – wiceprezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków. W konferencji wziął udział p.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk. Zabierając głos, mówił: „Kiedy 17 września 1939 r. bolszewicy weszli na Kresy Wschodnie, wówczas wydawało się, że nie tylko państwo polskie przestanie istnieć, ale przestanie istnieć naród polski. W konsekwencji tej agresji 1,5 mln obywateli polskich zostało wywiezionych na »nieludzką ziemię«, a elita Rzeczypospolitej została wymordowana w dołach Katynia. A jednak już dwa lata później powstała armia gen. Władysława Andersa. Armia złożona z zesłańców, którzy mieli nie przetrwać, powstała armia zwycięska, która wyzwalała południe Europy. To jest właśnie jeden z dowodów na to, że jesteśmy w stanie podnieść się z każdego poniżenia. Kolejnym przykładem, że możemy zawsze przetrwać, jest nasze dzisiejsze spotkanie, w miejscu, gdzie komuniści kreowali politykę polską, tu gdzie komuniści mówili, że »pańska« Polska nie powróci. A powróciła Polska, która nawiązuje do pięknej tradycji II Rzeczypospolitej. Dzięki pamięci pokoleń przetrwaliśmy”. Na zakończenie swego wystąpienia podziękował zgromadzonym za troskę i pamięć o polską mowę i wartości w każdym miejscu świata: „Dzięki Wam możemy następne pokolenia wychowywać w duchu wartości, które były udziałem pokoleń poprzednich”.

Obecna na konferencji senator Anna Maria Anders, prezes zarządu Fundacji im. gen. Władysława Andersa, przyznała, wspominając o konieczności zachowania pamięci o zesłańcach na Sybir: „Bez pamięci o przeszłości nie mamy przyszłości. Pamiętamy o tych, co zginęli, i o naszych rodakach, którzy są na Wschodzie. Jestem bardzo wzruszona, zwłaszcza jako córka gen. Andersa. O zesłańcach na Sybir bez pamięci o moim ojcu nie da się mówić. Całe życie żałował, że nie wszystkich udało się stamtąd wyprowadzić, bo nie zdążyli do niego dojechać”.

Dnia 19 września konferencja była kontynuowana najpierw w Domu Spotkań z Historią, gdzie uczestnicy zostali uroczyście powitani przez przedstawicieli stowarzyszenia i zapoznani z jego funkcjami, a następnie udaliśmy się do auli uniwersyteckiej. Wprowadzenia do programu dnia dokonał Stefan Wiśniowski, prezes Fundacji Kresy-Syberia. Odbyło się wiele interesujących prelekcji o bardzo różnorodnej tematyce:

– „Zesłanie z 1936 r. do Kazachstanu” Dimy Panto, filmowca z Kazachstanu,

– „Deportacje i sztuka drugiego pokolenia” Adriana Pałki z Uniwersytetu w Coventry w Wielkiej Brytanii,

– „Wydalenie z Kresów 1946” Tomasza Kuby Kozłowskiego, dyrektora Warszawskiej Inicjatywy Kresowej,

– „Na wygnaniu, 1939–1947 r.” Sybiraka Władysława Czapskiego,

– „Państwowa Policja II RP” policjanta Jacka Wałaszczyka,

– „Ojczyzna Odmówiona” Ireny Kossakowski-Clarke z Wielkiej Brytanii.

Zaprezentowano film „Ludobójstwo” w reżyserii Arkadiusza Olszewskiego (Polska) oraz poezję z tomiku „The Rainy Bread: Poems from Exile” („Deszczowy chleb: poezje z tułaczki”) Mai Trochimczyk z USA.

Uczestników konferencji odwiedził prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordian Borejko, który powitał zebranych w ciepłych słowach, podkreślił znaczenie konferencji w utrwalaniu pamięci o Polakach zsyłanych na Sybir i do Kazachstanu i życzył dalszych owocnych obrad.

Na zakończenie dokonano podsumowania wyników konferencji i ustalono kierunki działania Fundacji Kresy-Syberia na następne lata.

Zebrał i opracował Leon Zujko