Odsłonięcie tablicy pamiątkowej poświęconej Michałowi Butowdowi-Andrzeykowiczowi w Zespole Szkół nr 1 w Toruniu

2 czerwca 2017 r. na terenie Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru i VI Liceum Ogólnokształcącego im. Zesłańców Sybiru w Toruniu odbyła się niecodzienna uroczystość. Odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Michałowi Butowdowi-Andrzeykowiczowi – polskiemu zesłańcowi, który przebywając na Kaukazie w połowie XIX w., opisał przeszłość i teraźniejszość; ludność i kulturę ówczesnego Kaukazu. Inicjatorem tego wydarzenia był ambasador Republiki Azerbejdżanu w Polsce Hasan Hasanov. Ambasador był w naszej szkole honorowym gościem, ale też współgospodarzem uroczystości. Patronat honorowy objęli marszałek województwa kujawsko-pomorskiego Piotr Całbecki i prezydent miasta Torunia Michał Zaleski.

Na początku odegrane zostały hymny Polski i Azerbejdżanu, następnie dyrektor Zespołu Szkół nr 1 Zbigniew Matuszewicz powitał przybyłych gości. Odsłonięcie tablicy swoją obecnością uświetnili: licznie przybyli Sybiracy, Zbigniew Rasielewski – zastępca prezydenta miasta Torunia, Janusz Wojciechowski – dyrektor Delegatury Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu, Denis Dembek – naczelnik Wydziału Współpracy Zagranicznej Urzędu Marszałkowskiego, Jan Myrcha – członek Zarządu Głównego Związku Sybiraków, prezes toruńskiego Zarządu Oddziału ZS, Kazimierz Wach ze Światowego Związku Żołnierzy AK – Okręg Toruń, Katarzyna Nowicka-Skuza – zastępca dyrektora Wydziału Edukacji Urzędu Miasta Torunia, ks. prałat Józef Nowakowski – kapelan Sybiraków, Mirosław Bartulewicz – komendant Straży Miejskiej w Toruniu, st. chor. szt. Mirosław Żelichowski – komendant Placówki Żandarmerii Wojskowej w Toruniu, mjr Wiesław Wąsicki – zastępca komendanta Wojskowej Komendy Uzupełnień w Toruniu, nadkomisarz Dorota Rybszleger – komendant Komisariatu Toruń-Śródmieście, Elżbieta Skierska z Fundacji gen. Elżbiety Zawackiej Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Polek, Rafał Świechowicz – dowódca Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej nr 1 w Toruniu, Urszula Polak – prezes oddziału ZNP w Toruniu, Jerzy Wiśniewski – przewodniczący komisji międzyzakładowej NSZZ „Solidarność” pracowników oświaty i wychowania oraz, oczywiście, uczniowie i nauczyciele Zespołu Szkół nr 1 w Toruniu.

Swoje przemówienie dyrektor Zbigniew Matuszewicz rozpoczął od stwierdzenia, że dzięki tej uroczystości pamięci zostaje przywrócony bohater, o którym dotychczas niewiele wiedzieliśmy. Podkreślił także podobieństwo historii Polski i Azerbejdżanu. Oba kraje w podobnym okresie zostały poddane dominacji rosyjskiej i podjęły próbę odzyskania wolności. Toruń i Azerbejdżan łączy też osoba króla Kazimierza Jagiellończyka, który dla tego miasta ma szczególne znaczenie, a za jego panowania właśnie zostały nawiązane stosunki dyplomatyczne między naszymi dwoma krajami.

Historia bohatera uroczystości przypada na XIX w. (ok. 1780–1860). Był jednym z wielu młodych Polaków, którzy doświadczyli przymusowego pobytu na zesłaniu. Na Kaukazie przebywał jako zesłaniec polityczny przez 18 lat. Trafił tam za przynależność do ruchu spiskowego, kierowanego przez Szymona Konarskiego, szerzącego się na Ukrainie, Białorusi, Litwie. Był studentem Uniwersytetu Wileńskiego. Pochodził z rodziny szlacheckiej, osiadłej w północno-zachodniej części Litwy, określanej mianem historycznym Żmudzią. Urodził się i wychowywał w Połtawie. Przedstawiciele rodziny uczestniczyli aktywnie w życiu politycznym, m.in. Michał Butowd-Andrzeykowicz h. Gryf był gubernatorem grodzieńskim i wołyńskim.

Za działalność polityczną został ukarany obowiązkiem odbycia służby wojskowej w garnizonach kaukaskich. Skierowano go do artylerii stacjonującej w Tyflisie (obecnie Tbilisi). Przebywał tam przez dwa lata. Następnie wraz ze swoim garnizonem od 8 (20) marca 1840 r. przenosił się do różnych miejscowości w Azerbejdżanie i Dagestanie. W Tyflisie spotkał kilka osób ujawniających zainteresowania literackie. Nawiązał z nimi bliższe kontakty towarzyskie. Później zaczęto ich określać mianem „kaukaskiej grupy poetów”. Nawiązał kontakty z Józefem Ignacym Kraszewskim, wydającym w latach 1841–1851 w Wilnie „Athenaeum. Pismo zbiorowe poświęcone historii, filozofii, literaturze, sztukom itd.”. Spowodował on opublikowanie na łamach pisma studium Michała Butowda-Andrzeykowicza pt. „Szkice Kaukazu”. Opracowanie spotkało się z uznaniem wydawcy, co wyraziło się w przetłumaczeniu jego fragmentu na język rosyjski oraz wyrażeniu uznania na łamach „Biblioteki Warszawskiej”. Jak dalej podkreślił dyrektor Matuszewicz, „Szkice Kaukazu” dostarczają wiedzy na temat różnorodności geograficzno-przyrodniczej, życia społecznego, zachowań i świata wartości ludzi tego regionu. Autor zwracał bowiem uwagę przede wszystkim na odmienność kulturową ludności; sam np. brał udział w spotkaniu czcicieli ognia. Stąd uznaje się te szkice za pionierskie w polskiej literaturze studium kaukazologiczne.

Ambasador Republiki Azerbejdżanu na wstępie podziękował za niezwykle serdeczne przyjęcie i ogromne zaangażowanie społeczności szkolnej w przygotowanie uroczystości. Również podkreślił podobieństwo losów i historii ludności obu państw, dlatego, jak stwierdził, jego misją stało się przybliżanie sylwetek Polaków, którzy odegrali istotną rolę w Azerbejdżanie, a w Polsce są praktycznie nieznani. Szczególnie więc spodobała mu się prezentacja przygotowana przez nauczycieli i uczniów, w której przedstawiono innych naszych rodaków zasłużonych dla Azerbejdżanu. Odniósł się do przywołanych postaci: braci Kryczyńskich – budowniczych azerskich instytucji państwowych; Witolda Zglenickiego nazywanego „ojcem bakijskiej nafty” czy architektów: Józefa Wikientiewicza Gosławskiego, Józefa Płoszki i Kazimierza Skórewicza, których dzieła należą do dziś do wielkich osiągnięć Azerbejdżanu. Dlatego właśnie, jak zauważył Hasan Hasanov, takie uroczystości mają ogromne znaczenie – pozwalają Polakom poznać dokonania rodaków, ale też szerzą wiedzę o historii, kulturze i codziennym życiu Azerów. Podczas swojego wystąpienia ambasador wręczył też nagrody uczniom wyróżnionym w konkursie plastycznym dotyczącym Azerbejdżanu.

Następnie głos zabrał Jan Myrcha – członek Zarządu Głównego ZS i prezes toruńskiego Zarządu Oddziału Związku. Odczytał list od prezesa Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordiana Borejki, przygotowany na tę okoliczność. Prezes Borejko wyraził wielkie zadowolenie, że w szkole noszącej imię Zesłańców Sybiru będzie tablica przypominająca o tym XIX-wiecznym patriocie, którego los, a raczej carscy oprawcy, zagnali na daleki Kaukaz. „Dla nas, Sybiraków, ale i dla wszystkich naszych rodaków powinien być powodem dumy, że jako przybysz z odległej Polski, stanowiącej wówczas część Imperium Rosyjskiego, dał się poznać jako jeden z badaczy tych dalekich regionów. Pamięć o XIX-wiecznych zesłańcach jest niezwykle ważna w kilkuwiekowych dziejach zesłań Polaków” – napisał.

W tym miejscu uroczystości, na wniosek Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Toruniu, wręczono odznaczenia. Złotą Odznakę Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków otrzymał ambasador Republiki Azerbejdżanu w Polsce Hasan Hasanov, a wręczył ją członek Prezydium Zarządu Głównego ZS Jan Myrcha. Srebrną Odznakę Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków otrzymała Irena Schick. Prezes Jan Myrcha wręczył także legitymację Agnieszce Rok, która została członkiem wspierającym Związku Sybiraków w Toruniu.

Potem nastąpiło uroczyste odsłonięcie tablicy poświęconej Michałowi Butowdowi-Andrzeykowiczowi. Aktu tego dokonali: ambasador Republiki Azerbejdżanu Hasan Hasanov, Zbigniew Rasielewski – zastępca prezydenta miasta Torunia, Wiesław Chróścielewski – prezes Zarządu Koła ZS w Toruniu, Jan Myrcha – prezes Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Toruniu i Zbigniew Matuszewicz – dyrektor VI LO im. Zesłańców Sybiru i Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru w Toruniu. Ks. prałat Józef Nowakowski, kapelan Sybiraków, odmówił krótką modlitwę i poświęcił tablicę.

Na zakończenie uroczystości zebrani goście obejrzeli wystawę przygotowaną przez Ambasadę Azerbejdżanu w Polsce, a prezentującą wkład polskich architektów w rozwój miasta Baku.

Moment odsłonięcia tablicy

Prezes toruńskiego Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Toruniu Jan Myrcha w asyście członka Związku Anny Jóźwik odznacza ambasadora Hasana Hasanova Złotą Odznaką Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków

Prezentacja multimedialna przedstawiona przez uczniów Zespołu Szkół nr 1 w Toruniu

Ambasador Hasan Hasanov wręcza uczniom nagrody za udział w konkursie plastycznym „Uroki Azerbejdżanu”

Wspólne zdjęcie

Ambasador Hasan Hasanov z uczniami Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru w Toruniu

Od lewej: dyrektor Zespołu Szkół nr 1 w Toruniu Zbigniew Matuszewicz, wicedyrektor Mariusz Ślebioda, ambasador Republiki Azerbejdżanu w Polsce Hasan Hasanov i prezes toruńskiego Zarządu Oddziału ZS Jan Myrcha przy tablicy upamiętniającej Michała Butowda-Andrzeykowicza