Wojciech Marciniak
\nArchiwum Sybirak\u00f3w Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego<\/p>\n
Nie jeste\u015bmy bezradni \u2013 pogrzeb rodziny Telig\u00f3w we Wroc\u0142awiu<\/p>\n
Kiedy ko\u0144czy si\u0119 historyczna epoka zauwa\u017camy to dopiero po jakim\u015b czasie. Kiedy umiera cz\u0142owiek, kt\u00f3rego \u017cycie by\u0142o epok\u0105, strata jest odczuwana natychmiast, a skala pustki jest na miar\u0119 jego czyn\u00f3w. 27 wrze\u015bnia 2022 r. w wieku niemal 96 lat zmar\u0142a dr Zofia Teliga-Mertens. 4 listopada 2022 r. spocz\u0119\u0142a w Alei Zas\u0142u\u017conych Cmentarza Osobowickiego we Wroc\u0142awiu. Pogrzeb mia\u0142 charakter pa\u0144stwowy \u2013 zmar\u0142ej towarzyszy\u0142a wojskowa asysta honorowa. Obecni byli przedstawiciele w\u0142adz Wroc\u0142awia oraz sejmiku wojew\u00f3dzka dolno\u015bl\u0105skiego. Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki reprezentowa\u0142 wicewojewoda Jaros\u0142aw Kresa. Zmar\u0142a by\u0142a bowiem laureatk\u0105 Nagrody Wroc\u0142awia oraz Honorow\u0105 Obywatelk\u0105 Dolnego \u015al\u0105ska. Przede wszystkim za\u015b by\u0142a Dam\u0105 Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego. Uroczysto\u015bci zgromadzi\u0142y rzesz\u0119 krewnych i przyjaci\u00f3\u0142 Zmar\u0142ej, Sybirak\u00f3w, m\u0142odzie\u017c szkoln\u0105, Wroc\u0142awian. Zwi\u0105zek Sybirak\u00f3w we Wroc\u0142awiu reprezentowa\u0142 prezes Ryszard Janosz, za\u015b w\u015br\u00f3d delegacji tej organizacji z innych o\u015brodk\u00f3w, Oddzia\u0142 \u0141\u00f3dzki reprezentowa\u0142 Micha\u0142 Makatun. Msz\u0119 \u017ca\u0142obn\u0105 odprawi\u0142 ks. Pawe\u0142 Druszcz \u2013 proboszcz Parafii pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n
Zofia Teliga-Mertens urodzi\u0142a si\u0119 11 pa\u017adziernika 1926 r. w Krzemie\u0144cu na Wo\u0142yniu. By\u0142a jedynym dzieckiem Zofii Teligi z domu Baster oraz kpt. Stefana Teligi. Pierwsze lata \u017cycia sp\u0119dzi\u0142a w maj\u0105tku rodzic\u00f3w w Woli Rycerskiej. Uko\u0144czy\u0142a s\u0142ynne Liceum Krzemienieckie. Szcz\u0119\u015bliwe dzieci\u0144stwo przerwa\u0142a wojna. Jesieni\u0105 1939 r. NKWD aresztowa\u0142o jej ojca. 10 lutego 1940 r. zosta\u0142a wraz z matk\u0105 deportowana do obwodu archangielskiego w Rosyjskiej FSRR do posio\u0142ku Zapa\u0144 Jarenga. Matka Zofii pracowa\u0142a m.in. przy wyr\u0119bie lasu i sp\u0142awie drzew na rzece Wyczegda.<\/p>\n
Do transportu do\u0142\u0105czono tak\u017ce grup\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 w\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce kpt. Stefan Teliga. Po \u201eamnestii\u201d z 1941 r. rodzina \u2013 jak tysi\u0105ce uwolnionych polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w \u2013 przemie\u015bci\u0142a si\u0119 na po\u0142udnie ZSRR. Niestety w trakcie drogi od\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 Stefan Teliga. Po latach jego \u017cona wspomina\u0142a, \u017ce aresztowa\u0142o go NKWD. Obu Zofiom nie uda\u0142o si\u0119 dosta\u0107 do Armii Polskiej gen. W\u0142adys\u0142awa Andersa. Z Samarkandy w Uzbekistanie w\u0142adze radzieckie cofn\u0119\u0142y je do Po\u0142udniowego Kazachstanu. Trafi\u0142y do ko\u0142chozu w Kozmo\u0142daku w okolicach Syzganu, a nast\u0119pnie do Turkiestanu i Czymkentu.<\/p>\n
Na zsy\u0142ce Zosia pomaga\u0142a matce w niesieniu pomocy humanitarnej dla obywateli polskich \u2013 wpierw w ramach sieroci\u0144ca prowadzonego pod auspicjami m\u0119\u017ca zaufania Ambasady RP w Kujbyszewie, a nast\u0119pnie w strukturach Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich. Po przeprowadzce do Moskwy (gdzie jej matka obj\u0119\u0142a stanowisko kierowniczki Wydzia\u0142u Poszukiwania Rodzin Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego ZPP) odwiedza\u0142a Polak\u00f3w w szpitalach nios\u0105c im pomoc i wspieraj\u0105c na duchu. Osobi\u015bcie stemplowa\u0142a piecz\u0119ci\u0105 Polsko-Radzieckiej Komisji Mieszanej do Spraw Ewakuacji za\u015bwiadczenia uprawniaj\u0105ce do repatriacji ludno\u015bci polskiej z ZSRR na podstawie umowy z 6 lipca 1945 r. Do Polski wraz matk\u0105 wyjecha\u0142a w czerwcu 1946 r. i zamieszka\u0142a we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n
Po wojnie sko\u0144czy\u0142a studia rolnicze i pracowa\u0142a naukowo jako agronom (obroni\u0142a doktorat) i wyk\u0142adowca w Wy\u017cszej Szkole Rolniczej (od 1972 r. Akademia Rolnicza). Pracowa\u0142a tak\u017ce w pi\u015bmie \u201eGromada \u2013 Rolnik Polski\u201d. W pracy naukowca kierowa\u0142a swoje wysi\u0142ki ku walce z bied\u0105 i zacofaniem powojennej polskiej wsi.<\/p>\n
Po\u017cegnali\u015bmy Sybiraczk\u0119, cz\u0142owieka nauki, spo\u0142eczniczk\u0119, a przede wszystkim dzieln\u0105, odwa\u017cn\u0105 i ofiarn\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3ra przeciwstawi\u0142a si\u0119 wyrokom dwudziestowiecznej historii. Oto bowiem odda\u0142a swoim bli\u017anim to, co cz\u0142owiek ma najcenniejsze \u2013 sw\u00f3j czas. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX w. wsp\u00f3lnie z matk\u0105 rozpocz\u0119\u0142a starania o repatriacj\u0119 Rodak\u00f3w ze Wschodu \u2013 z Rosji, Kazachstanu i Ukrainy. W ramach odszkodowania za utracone mienie obie kobiety otrzyma\u0142y trzy zdewastowane budynki wielorodzinne po radzieckich \u017co\u0142nierzach w Szczytnicy pod Boles\u0142awcem. Postanowi\u0142y je wyremontowa\u0107 i przeznaczy\u0107 na mieszkania dla repatriant\u00f3w, kt\u00f3rych zacz\u0119\u0142y sprowadza\u0107 do Ojczyzny zast\u0119puj\u0105c bierne w tej materii pa\u0144stwo polskie. Takie by\u0142y pocz\u0105tki osiedla nazwanego potem Kres\u00f3wka. Po \u015bmierci matki (2001 r.) Zofia Teliga-Mertens niestrudzenie zabiega\u0142a o repatriacj\u0119. Finalnie dzi\u0119ki Jej determinacji do Polski przyjecha\u0142o ok. 200 os\u00f3b z pa\u0144stw by\u0142ego ZSRR. Da\u0142a im szans\u0119 na nowy start, na rozw\u00f3j, na \u017cycie na polskiej ziemi. Otwieraj\u0105c im drog\u0119 do Ojczyzny wyr\u0119czy\u0142a polskie w\u0142adze. Nie szcz\u0119dzi\u0142a przy tym zdrowia i pieni\u0119dzy. Wytrwale pokonywa\u0142a trudno\u015bci finansowe, problemy proceduralne i brak wra\u017cliwo\u015bci urz\u0119dnik\u00f3w. Nie wszyscy bowiem rozumieli dlaczego to, co robi jest wa\u017cne. Ale Pani Zosia wiedzia\u0142a, \u017ce sprowadzeni przez ni\u0105 Polacy, kt\u00f3rym zapewni\u0142a mieszkania, dadz\u0105 pocz\u0105tek nowym pokoleniom obywateli Rzeczypospolitej. Przywracaj\u0105c tych ludzi Polsce odmienia\u0142a ich los podyktowany stalinowskimi wyrokami o deportacjach, wyw\u00f3zkach i wi\u0119zieniach. Po latach zosta\u0142a doceniona przez Rzeczpospolit\u0105 i uhonorowana wieloma odznaczeniami, w tym wspomnianym Orderem Or\u0142a Bia\u0142ego (2017 r.), a tak\u017ce m.in. Krzy\u017cem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2013 r.) i Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodleg\u0142o\u015bci (2021 r.). Ka\u017cdy, kto zna\u0142 Pani\u0105 Zosi\u0119, wie jednak, \u017ce obca Jej by\u0142a ch\u0119\u0107 rozg\u0142osu, poklasku czy \u017c\u0105dza nagr\u00f3d. To, co robi\u0142a, wynika\u0142o wy\u0142\u0105cznie z zakorzenionego w Jej sercu czystego dobra i \u017cyciowych do\u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n
4 listopada 2022 r. po\u017cegnali\u015bmy tak\u017ce mam\u0119 Pani Zosi \u2013 Zofi\u0119 Telig\u0119 z domu Baster (1906-2001), kt\u00f3rej prochy zosta\u0142y przeniesione z dotychczasowego miejsca spoczynku i zgodnie z wol\u0105 obu Zmar\u0142ych spocz\u0119\u0142y we wsp\u00f3lnym grobie. Nigdy osobi\u015bcie nie pozna\u0142em Zofii Teligi-seniorki, ale z archiwalnych dokument\u00f3w i wspomnie\u0144 c\u00f3rki wy\u0142ania si\u0119 odwa\u017cna, rezolutna i niez\u0142omna posta\u0107 matki-Sybiraczki. Mimo w\u0142asnego tragicznego losu, Zofia Teliga w latach wojny prowadzi\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 ratunkow\u0105 skierowan\u0105 do naszych Rodak\u00f3w deportowanych na Sybir. W trakcie ewakuacji Armii Polskiej gen. W\u0142adys\u0142awa Andersa opiekowa\u0142a si\u0119 transportem polskich sierot z Czu\u0142ak-Kurganu. Jesieni\u0105 1942 r. przenios\u0142a si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 do Turkiestanu, pokonuj\u0105c pieszo drog\u0119 przez g\u00f3ry Karatau. W Turkiestanie na prze\u0142omie lat 1942\/1943 zosta\u0142a kierowniczk\u0105 polskiego domu dziecka (mieszka\u0142o w nim w\u00f3wczas oko\u0142o 170 podopiecznych). Ratowa\u0142a od \u015bmierci i wynarodowienia polskie i \u017cydowskie dzieci \u2013 najm\u0142odsze ofiary radzieckich represji. Po zerwaniu przez Stalina stosunk\u00f3w dyplomatycznych z rz\u0105dem RP na uchod\u017astwie zwolniono j\u0105 z tego stanowiska. Potem jednak organizowa\u0142a i stan\u0119\u0142a na czele lokalnych struktur Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich. W warunkach represji stosowanych wobec obywateli polskich nios\u0142a pomoc humanitarn\u0105 Rodakom: wsp\u00f3\u0142organizowa\u0142a szko\u0142y i plac\u00f3wki opieku\u0144cze, czyni\u0142a starania o przydzia\u0142y \u017cywno\u015bci i odzie\u017cy, przeciwdzia\u0142a\u0142a wynarodowieniu i walczy\u0142a z wszechobecn\u0105 n\u0119dz\u0105. Jesieni\u0105 1945 r. koordynowa\u0142a akcj\u0119 zmiany obywatelstwa przysz\u0142ych repatriant\u00f3w (opcja). W lipcu 1945 r. powo\u0142ano j\u0105 na stanowisko kierowniczki Wydzia\u0142u Poszukiwania Rodzin Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego ZPP. Do Moskwy wyjecha\u0142a jednak dopiero w listopadzie 1945 r., po doko\u0144czeniu wi\u0119kszo\u015bci spraw zwi\u0105zanych z opcj\u0105 obywateli polskich w Po\u0142udniowym Kazachstanie.<\/p>\n
Zofia Teliga-seniorka uczestniczy\u0142a w przygotowaniach i przeprowadzeniu masowej repatriacji ludno\u015bci polskiej z ZSRR w latach 1945-1946. Bra\u0142a udzia\u0142 w ka\u017cdym etapie tego wielkiego przedsi\u0119wzi\u0119cia, w wyniku kt\u00f3rego do Polski z Sybiru przyjecha\u0142o ok. 250 tysi\u0119cy naszych Rodak\u00f3w. We wszystkich tych dzia\u0142aniach dzielnie wspiera\u0142a j\u0105 wchodz\u0105ca w doros\u0142o\u015b\u0107 c\u00f3rka Zosia. Po blisko o\u015bmiu dekadach mo\u017cemy sobie tylko wyobrazi\u0107, jak wielu w\u015br\u00f3d nas \u017cyje potomk\u00f3w tamtych repatriant\u00f3w. Gdy Polska odzyska\u0142a swoj\u0105 suwerenno\u015b\u0107 obie Zofie \u2013 Matka i C\u00f3rka zainicjowa\u0142y nowe dzie\u0142o repatriacji. Zapali\u0142y \u015bwiat\u0142o nadziei na powr\u00f3t Rodak\u00f3w do Ojczyzny. Te pokolenia dawnych i wsp\u00f3\u0142czesnych repatriant\u00f3w to dzieci i spu\u015bcizna obu Zofii.<\/p>\n
Ale ta historia nie by\u0142aby pe\u0142na bez kpt. Stefana Teligi (1896-1942) \u2013 ukochanego m\u0119\u017ca i ojca, kt\u00f3ry w mro\u017an\u0105 lutow\u0105 noc 1940 r. wraz ze swoj\u0105 rodzin\u0105 znalaz\u0142 si\u0119 w transporcie jad\u0105cym na Wsch\u00f3d. Stefan Teliga to bohater naszej niepodleg\u0142o\u015bci \u2013 weteran wojny obronnej Polski 1920 r., kawaler Orderu Virtuti Militari, zawodowy oficer Wojska Polskiego, patriota. Aresztowany przez NKWD i wi\u0119ziony w Krzemie\u0144cu, a nast\u0119pnie wywieziony do Kot\u0142asu. Zmar\u0142 w lutym 1942 r. w Kokandzie w Uzbekistanie. Miejsce jego poch\u00f3wku nie jest znane i by\u0107 mo\u017ce nigdy go nie poznamy. Prawdopodobnie jego szcz\u0105tki zosta\u0142y wrzucone do bezimiennej, zbiorowej mogi\u0142y. Nigdy te\u017c Stefan Teliga nie mia\u0142 prawdziwego pogrzebu… 4 listopada 2022 r. pochowali\u015bmy Go symbolicznie \u2013
\nw urnie znalaz\u0142a si\u0119 ziemia z Jego rodzinnego domu w Bielinach, kt\u00f3r\u0105 przywi\u00f3z\u0142 wraz z delegacj\u0105 w\u00f3jt gminy Bieliny S\u0142awomir Kopacz. Cho\u0107 nie wiemy, gdzie dok\u0142adnie s\u0105 prochy Stefana Teligi i nie mo\u017cemy ich sprowadzi\u0107 do Polski, cho\u0107 umar\u0142 daleko od Ojczyzny i od Jego \u015bmierci min\u0119\u0142y dekady, ten pogrzeb mia\u0142 wielkie znaczenie. Po\u017cegnali\u015bmy obro\u0144c\u0119 Rzeczypospolitej, \u017co\u0142nierza
\ni Sybiraka. Ofiarowali\u015bmy Mu szacunek, pami\u0119\u0107 i rodzinny gr\u00f3b w ojczystej ziemi.<\/p>\n
W pogrzebie uczestniczy\u0142y osoby, kt\u00f3re przez lata pomaga\u0142y Pani Zosi w jej codziennych sprawach i byli z Ni\u0105 do samego ko\u0144ca. Trudno s\u0142owami wyrazi\u0107 im wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za czas, kt\u00f3ry Jej po\u015bwi\u0119cili. Poprzez swoj\u0105 dobro\u0107, bezinteresowno\u015b\u0107 i zaanga\u017cowanie na zawsze stali si\u0119 oni cz\u0119\u015bci\u0105 historii Rodziny Telig\u00f3w. 4 listopada 2022 r. ta historia znalaz\u0142a swoje domkni\u0119cie.<\/p>\n
Jeste\u015bmy bezradni wobec \u015bmierci, ale nie wobec pami\u0119ci o zmar\u0142ych i ich czynach. B\u0119dziemy zatem g\u0142osi\u0107, \u017ce kpt. Stefan Teliga, jego \u017cona \u2013 Zofia Teliga (z domu Baster) oraz ich c\u00f3rka \u2013 dr Zofia Teliga-Mertens dobrze zas\u0142u\u017cyli si\u0119 Ojczy\u017anie.<\/p>\n
Opracowanie: Teresa Patrzyczna<\/strong><\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/sybiracyzg.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/T.-Mertens-1.png\")
<\/a><\/p>\n