W hołdzie Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia

W dniu 22 czerwca 2016 r. w Przemyślu został odsłonięty i poświęcony długo oczekiwany przez Sybiraków pomnik Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia.

Uroczystość rozpoczęła się od mszy świętej w Archikatedrze Przemyskiej koncelebrowanej w intencji Sybiraków i Ofiar Katynia, której przewodniczył i słowo Boże wygłosił ks. abp Adam Szal. W homilii metropolita przemyski powiedział: „(…) Chrystus wypowiedział słowa o sobie »Ja jestem, nie bójcie się«. Tak woła do nas Chrystus i dzisiaj we współczesnym świecie. Woła do całego Kościoła, do całego świata, do każdego człowieka. Woła także w obliczu tragicznych wydarzeń, jakie miały miejsce w Katyniu i w tak wielu miejscach kryjących się pod słowem Sybir. Czym jest ta dzisiejsza przemyska uroczystość? To zapewne religijno-patriotyczne zgromadzenie, którego motywem jest pamięć o niewinnych ofiarach zbrodni katyńskiej i tych miejsc, i tysięcy, tysięcy zesłańców i deportacji na Sybir. Gdy zbieramy się dziś na modlitwę w przemyskiej Archikatedrze, ciśnie nam się na usta dramatyczne pytanie: Co Pan Bóg w swojej opatrzności chce nam powiedzieć, nam wspominającym Sybir, Katyń i inne miejsca? Takie uroczystości jak dzisiejsza, związana z odsłonięciem pomnika, są bardzo potrzebne. Na pytanie o sens obchodzenia takich rocznic, wydarzeń, wspomnień odpowiada Jan Paweł II, wspominając Katyń: »Klękam przy nieznanych mogiłach z tą świadomością, że zapłacili oni szczególną cenę naszej wolności…«. Katyń, Sybir i inne miejsca to są dowody na to, do czego może dojść człowiek, jeżeli jest pozbawiony miłości. Skutki Katynia i zesłań to efekt działań ludzi bez Dekalogu i ewangelii sumienia (…)”.

Przed zakończeniem mszy świętej wręczone zostały Odznaki Honorowe Sybiraka: zastępcy prezydenta miasta Przemyśla Grzegorzowi Hayderowi, zastępcy naczelnika Wydziału Promocji, Sportu, Turystyki i Kultury Urzędu Miasta Barbarze Łapce, wójtowi gminy Przemyśl Andrzejowi Hukowi, wójtowi gminy Orły Bogusławowi Słabickiemu, dyrektorowi Centrum Kulturalnego w Przemyślu Januszowi Czarskiemu, kapelanowi Garnizonu Przemyśl ks. kpt. Grzegorzowi Bechcie, kapelanowi ZHP i Stowarzyszenia Pamięci Polskich Termopil i Kresów w Przemyślu ks. prałatowi Stanisławowi Czenczkowi, członkini Oddziału Związku Sybiraków w Przemyślu Anecie Bodziak, członkowi Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Przemyślu Andrzejowi Stawarzowi.

W mszy świętej udział wzięły liczne poczty sztandarowe, członkowie Komitetu Honorowego, p.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, przedstawiciele władz województwa, powiatu i miasta, Sybiracy, kombatanci, Rodziny Katyńskie, harcerze Hufca Ziemi Przemyskiej, drużyna Związku Strzeleckiego „Strzelec” II LO w Przemyślu oraz liczni mieszkańcy miasta.

Po zakończeniu mszy świętej uczestnicy uroczystości na czele z Reprezentacyjną Orkiestrą Wojska Polskiego z Rzeszowa, Kompanią Honorową WP, pocztami sztandarowymi przemyskich służb mundurowych, organizacji, szkół, goszczącymi w Przemyślu członkami Zarządu Głównego Związku Sybiraków oraz prezesami Zarządów Oddziałów Związku Sybiraków z całej Polski przemaszerowali ulicami miasta pod pomnik Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia, znajdujący się przy ul. Wybrzeże Józefa Piłsudskiego.

Inicjatorami powstania pomnika upamiętniającego zesłańców Sybiru i ofiary Katynia są przedstawiciele Oddziału Związku Sybiraków w Przemyślu, Oddział Związku Sybiraków III RP w Przemyślu oraz Koło Stowarzyszenia Rodzin Ofiar Katynia w Przemyślu. Autorem projektu monumentu i jego wykonawcą jest artysta rzeźbiarz, absolwent Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych Marian Szajda.

Pomnik w swej symbolice nawiązuje do wagonu kolejowego, bo właśnie w bydlęcych wagonach odbywała się cała podróż zesłańców na „nieludzką ziemię” – Syberię. Lewa ściana jest poświęcona ofiarom pomordowanym w Katyniu, Charkowie, Miednoje i Bykowni, prawa strona przypomina o ofiarach ludności Polski okresu represji carskich i sowieckich deportacji. Centralną część stanowi wycięty w ścianie krzyż i prześwit prowadzący „w nieznane” – do pustki i braku nadziei. Surowość bryły pomnika – beton i żeliwo – wynika z surowości warunków życia, jakich doświadczyli Sybiracy i ofiary Katynia.

Pomnik ma przypominać przyszłym pokoleniom o tragicznych wydarzeniach w historii Polski, o masowych deportacjach Polaków i mordach. Data odsłonięcia pomnika nie jest przypadkowa, ponieważ 22 czerwca to rocznica trzeciej masowej deportacji na Sybir, jaka miała miejsce w 1940 r.

Uroczystość przed pomnikiem rozpoczęła się od złożenia meldunku dowódcy 21. Brygady Strzelców Podhalańskich, wciągnięcia flagi państwowej na maszt i odegrania hymnu państwowego oraz Hymnu Sybiraków.

Przybyłych powitała przedstawicielka Sybiraków Stanisława Żak: „Szanowni Państwo, w obecności narodowych symboli i pocztów sztandarowych witam serdecznie wszystkich Państwa przybyłych na dzisiejszą uroczystość. Dzisiaj spełnia się nasze marzenie, marzenie upamiętnienia losu wielu mieszkańców naszego miasta i okolicznych miejscowości. W Przemyślu powstał pomnik, który ma pełnić wiele funkcji i który w naszym zamierzeniu powinien zachować pamięć o zesłaniach Polaków na Syberię i cierpieniach oficerów, policjantów i urzędników zamordowanych w Katyniu i innych miejscach kaźni i spoczynku. Powinien być lekcją historii dla młodego pokolenia, powinien budzić patriotyczne uczucia wśród odwiedzających. Naszym celem było upamiętnienie”.

Oprawą poetycką podczas uroczystości był wiersz pt. „Katyń ostrzega” czytany przez autorkę – Teresę Parynę, a aktorzy Teatru Fredreum Tadeusz Szczerbaty i syn Sybiraka Marcin Orłoś przeczytali fragment wiersza Mariana Jonkajtysa „Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie”.

Ceremonii odsłonięcia pomnika Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia dokonali najstarsi Sybiracy z obydwu Związków i przedstawiciel Rodzin Katyńskich: Ludwika Turowska, Stanisław Lula i Wojciech Zbożek oraz prezydent miasta Przemyśla Robert Choma.

Odsłonięty pomnik poświęcili: metropolita przemyski abp Adam Szal, kapelan Garnizonu Przemyśl ks. kpt. Grzegorz Bechta, duszpasterz Sybiraków ks. prałat Jan Mazurek, kapelan ZHP i Stowarzyszenia Pamięci Polskich Termopil i Kresów w Przemyślu ks. prałat Stanisław Czenczek.

Nie zabrakło przemówień przedstawicieli Grupy Inicjatywnej budowy pomnika.

Prezes Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Przemyślu Joanna Preiss powiedziała: „»Powróciliśmy i wciąż powracamy, błogosławiąc tę ziemię, Matkę ukochaną« – tak mówił poeta. W powojennej zawierusze zesłańcy Sybiracy powrócili z »nieludzkiej ziemi« do ojczyzny. Ojczyzny innej od tej, którą znali przed zesłaniem. Ojczyzny, w której przez 50 lat trwała cisza o zesłaniach. Po 1988 r., po reaktywacji Związku Sybiraków, Sybiracy z determinacją dążyli do upamiętniania ofiar okresu totalitaryzmu stalinowskiego (…). Dzisiejszy dzień jest dla nas dniem uroczystym, radosnym, ale równocześnie pełnym zadumy. Dniem pamięci o tych, którzy nie doczekali tego radosnego dnia i dziś tu nie przyszli, pozostając w bezimiennych mogiłach na rozległym terytorium syberyjskiej tajgi, w łagrach Workuty i Kołymy, w stepach Kazachstanu i na dalekiej Kamczatce czy w Katyniu, Charkowie, Miednoje i w wielu innych miejscach kaźni (…)”.

Prezes Zarządu Oddziału Związku Sybiraków III RP w Przemyślu Krystyna Zwierkowska podkreśliła: „Prawdy o tych tragicznych wydarzeniach nigdy za wiele. Historii i faktów nie można zmieniać. Wszyscy Sybiracy przeżyli tę samą gehennę, ten koszmar okrutnych wydarzeń, ten sam głód, strach o przeżycie, poniewierkę, pracę ponad siły w straszliwym mrozie i głodzie. Tych przeżyć i wydarzeń nawet czas nie potrafi wymazać z naszej pamięci. Pragniemy, aby zachowała się pamięć w młodych pokoleniach o tragicznych i nieludzkich wydarzeniach z życia Sybiraków (…). Pomnik ten jest potrzebny żyjącym, gdyż ma być symbolem dla potomnych i przypominać, a zarazem przestrzegać, aby nigdy w dziejach ludzkości i narodów nie doszło do tak okrutnej tragedii zgotowanej człowiekowi przez człowieka”.

Przybyły na uroczystość p.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk powiedział: „To chwila niezwykła. Gromadzimy się w miejscu, które upamiętni po wieczne czasy Golgotę Wschodu. Golgotę trwającą ponad 200 lat (…). Jesteśmy narodem dumnym, miłującym wolność i jest to rzecz, która na przestrzeni 200 lat była nie do przyjęcia przez rządzących na Kremlu. To, żeśmy dzisiaj tak licznie tu przybyli, to, że stanął ten pomnik w Przemyślu nad Sanem, to najlepszy dowód na to, że pamięć nie dała się zgładzić, nie uległa przemocy. Stało się też tak dlatego, że przywołując słowa Sybiraka marszałka Józefa Piłsudskiego, »…być zwyciężonym i nie ulec – to zwycięstwo«. Ci, którzy przeszli przez »nieludzką ziemię«, to obecni, to zgromadzeni, których staraniem też ten pomnik powstał, to ci, którzy nie ulegli i dlatego zwyciężyli”.

Słowo do zebranych skierował prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordian Borejko: „Wzruszający jest fakt, że tak monumentalne dzieło powstało właśnie tu, na krańcu naszego kraju, w Przemyślu. W mieście, z którego kilkadziesiąt lat temu ze stacji Bakończyce wywożono obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego (…). Nie tylko miejsce, ale i data odsłonięcia pomnika jest szczególna. W czerwcu miały miejsce trzecia i czwarta wywózka Polaków. Niech ten pomnik będzie świadectwem tamtych tragicznych wydarzeń, miejscem pamięci o Golgocie Wschodu, przestrogą dla obecnych i następnych pokoleń, żeby szanować siebie nawzajem, dbać o zapewnienie pokoju i tolerancji (…)”.

Prezydent miasta Przemyśla Robert Choma podziękował zgromadzonym słowami: „Serdecznie dziękuję wszystkim Państwu za wspieranie tej idei, inicjatorom, którzy doczekali się tego upamiętnienia i wszystkim Państwu z serca dziękuję za każde zaangażowanie, za każdy dar serca, za modlitwę w tej intencji (…). Mamy prawo, bo jaki inny naród na świecie tyle wycierpiał na przestrzeni setek lat, przeżywając deportacje, zsyłki, który naród na świecie był tak eksterminowany przez obu okupantów: Niemców i Sowietów. Szanowni Państwo, by nie powtórzyła się historia, byśmy byli świadomi tego wszystkiego, czym żyjemy, o to, by historia miała swoje należyte miejsce w szkołach, o to, by dbać tak, jak u nas w Przemyślu dba się o rocznice i dba o takie symbole, które nie są tylko zwykłym pomnikiem, ale są miejscem, w którym będzie kultywowana tradycja i historia. Dziękuję wszystkim za obecność”.

Z wystąpieniami do zebranych zwrócili się również: wojewoda podkarpacki Ewa Leniart, w imieniu marszałka województwa podkarpackiego członek Zarządu Stanisław Kruczek, prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków III RP Stanisław Błoński. Odczytane zostały listy: marszałka Sejmu RP Marka Kuchcińskiego oraz posłów na Sejm RP Andrzeja Matusiewicza, Anny Schmidt-Rodziewicz i Marka Rząsy.

Podczas uroczystości postanowieniem prezesa Zarządu Głównego Związku Sybiraków, Oddział Związku Sybiraków w Przemyślu otrzymał Złotą Odznakę Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków. Wyróżnienia w postaci Złotej Odznaki otrzymali także: prezydent miasta Przemyśla Robert Choma, duszpasterz Oddziału Związku Sybiraków w Przemyślu ks. prałat Jan Mazurek, prezes Zarządu Oddziału ZS w Przemyślu Joanna Preiss, wiceprezes Zarządu Oddziału Mieczysław Tłuczek, skarbnik Stanisław Cichocki, członkowie Zarządu Oddziału Bronisław Klepacki, Ludwika Turowska i Stanisława Żak.

Srebrną Odznaką Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków wyróżniono: sekretarza gminy Orły Jana Janusza, członka Zarządu Oddziału ZS Władysława Witeskę, prezesa Przemyskiego Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznych „X D.O.K.” Mirosława Majkowskiego.

Autor projektu pomnika i jego wykonawca artysta rzeźbiarz Marian Szajda został uhonorowany Odznaką Honorową Sybiraka.

Tadeusz Szczerbaty, aktor Teatru Fredreum, odczytał apel pamięci, a następnie przybyłe delegacje złożyły przed pomnikiem wieńce i wiązanki.

Po złożeniu przez delegacje kwiatów, sprzed pomnika wystartował rowerowy Rajd Pamięci Sybiraków, Ofiar Katynia oraz Golgoty Lacka i Dobromila, zorganizowany przez Stowarzyszenie Pamięci Polskich Termopil i Kresów.

Jednym ze współorganizatorów uroczystości odsłonięcia pomnika Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia był Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Msza święta koncelebrowana w Archikatedrze Przemyskiej

Homilię wygłosił abp Adam Szal

Udział w uroczystości wzięły liczne poczty sztandarowe szkół, organizacji kombatanckich i służb mundurowych

Zasłużeni przedstawiciele miejscowych władz uhonorowani zostali Odznaką Honorową Sybiraka, którą odznaczył ich prezes Zarządu Głównego ZS Kordian Borejko

Odznaką Honorową Sybiraka wyróżniono także współpracujących z Oddziałem ZS w Przemyślu duchownych

Przemarsz ulicami Przemyśla. Na czele poczet sztandarowy Oddziału ZS w Przemyślu (od lewej): Stanisław Sapa, Bronisław Klepacki, Edward Kroczek

Od prawej: prezes Zarząd Oddziału ZS w Przemyślu Joanna Preiss, wojewoda podkarpacki Ewa Leniart, p.o. szefa UdsKiOR Jan Józef Kasprzyk, prezes ZG ZS Kordian Borejko

Stanisława Żak przywitała wszystkich przybyłych

Oprawą artystyczną uroczystości były wiersze deklamowane przez aktora Tadeusza Szczerbatego i Marcina Orłosia, syna Sybiraka

Pomnik odsłonili (od lewej): prezydent Robert Choma, Ludwika Turowska, Stanisław Lula, Wojciech Zbożek

Pomnik poświęcili (od lewej): ks. kpt. Grzegorz Bechta, abp Adam Szal, ks. prałat Stanisław Czenczek i ks. prałat Jan Mazurek

Przemawia prezes Zarządu Oddziału ZS w Przemyślu Joanna Preiss

Prezes Kordian Borejko odznaczył Oddział ZS w Przemyślu Złotą Odznaką Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków

Wręczenie Odznak Honorowych za Zasługi dla Związku Sybiraków

Projektant pomnika artysta rzeźbiarz Marian Szajda w uznaniu zasług otrzymał Odznakę Honorową Sybiraka

P.o. szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, współorganizującego uroczystość odsłonięcia pomnika, Jan Józef Kasprzyk

Prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordian Borejko

Kwiaty od Oddziału ZS w Przemyślu złożyli (od lewej): Teresa Staś, Mieczysław Tłuczek, Joanna Preiss i Krystyna Hańczuk

Wieniec od Zarządu Głównego. Od lewej: skarbnik Eugeniusz Kuszka, prezes Kordian Borejko i sekretarz generalny Zygmunt Skotnicki

Pomnik Zesłańcom Sybiru i Ofiarom Katynia w Przemyślu

Oprac.: Marian Boczar, sekretarz Zarządu Oddziału ZS w Przemyślu