Odsłonięcie pomnika upamiętniającego zesłania Polaków na Sybir w Toruniu

10 czerwca 2016 r. na terenie VI Liceum Ogólnokształcącego im. Zesłańców Sybiru i Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru w Toruniu miała miejsce niezwykle doniosła uroczystość odsłonięcia pomnika upamiętniającego zesłania Polaków na Sybir. Inicjatywa powstania pomnika zrodziła się wśród Sybiraków. Dzięki ich cierpliwości i determinacji, ale także dzięki wsparciu ze strony Urzędu Wojewódzkiego, Urzędu Marszałkowskiego i prezydenta miasta Torunia, udało się ten projekt doprowadzić do szczęśliwego zakończenia.

Uroczystości poprzedziła msza święta w kościele pw. Chrystusa Króla, sprawowana w intencji zesłańców zmarłych na „nieludzkiej ziemi”, a także tych, którzy przeżyli, oraz o przebaczenie za trudy i gorycz czasu deportacji i niewoli, szczególnie w Roku Miłosierdzia. Mszę celebrował bp Józef Szamocki wraz z proboszczem ks. prałatem Andrzejem Nowickim, ks. prałatem Józefem Nowakowskim – kapelanem Oddziału Związku Sybiraków i ks. prałatem Stanisławem Majewskim – proboszczem parafii pw. Miłosierdzia Bożego i św. s. Faustyny Kowalskiej. Po mszy wszyscy zgromadzeni przeszli na teren Zespołu Szkół nr 1, gdzie odbyła się główna część uroczystości.

Na placu przed pomnikiem gości powitał dyrektor VI Liceum Ogólnokształcącego im. Zesłańców Sybiru i Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru Zbigniew Matuszewicz. Na początku zwrócił się do licznie przybyłych Sybiraków jako pomysłodawców i inicjatorów pomnika i przywołał słowa kardynała Stefana Wyszyńskiego: „Gdy gaśnie pamięć ludzka, mówią kamienie”. W uroczystości uczestniczyli prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordian Borejko i prezes toruńskiego Zarządu Oddziału Związku Sybiraków Jan Myrcha. Dyrektor Matuszewicz podziękował także za uświetnienie uroczystości: ks. bp. Józefowi Szamockiemu, prezydentowi Torunia Michałowi Zaleskiemu, radnej Dagmarze Tuszyńskiej i reprezentantom władz miasta, wicekurator oświaty Marii Mazurkiewicz, pełnomocnikowi Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego ds. kombatantów i osób represjonowanych Marcinowi Swaczynie, Annie Rojewskiej z Archiwum i Muzeum Pomorskiego AK, ks. mitratowi Mikołajowi Hajduczeni – proboszczowi parafii prawosławnej, przedstawicielom straży miejskiej, policji, związków kombatanckich, dyrektorom zaprzyjaźnionych szkół i oczywiście uczniom i nauczycielom. Podniosłą oprawę uroczystości zapewnił udział Orkiestry Wojskowej i kompanii honorowej, od której raport odebrał w imieniu komendanta CSAiU w Toruniu i komendanta Garnizonu Toruń ppłk Roman Piotrowski. Żołnierze wraz z uczniami klas mundurowych Zespołu Szkół nr 1 pełnili wartę przy pomniku podczas całej uroczystości.

Następnie wybrzmiał hymn państwowy i przystąpiono do głównej części – odsłonięcia i poświęcenia pomnika. Tego uroczystego aktu dokonali: wicekurator oświaty Maria Mazurkiewicz, pełnomocnik Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego ds. kombatantów i osób represjonowanych Marcin Swaczyna, prezes Zarządu Oddziału Związku Sybiraków w Toruniu Jan Myrcha, prezydent Torunia Michał Zaleski, prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków Kordian Borejko, ks. bp Józef Szamocki, radna Torunia Dagmara Tuszyńska i dyrektor Zespołu Szkół nr 1 w Toruniu Zbigniew Matuszewicz. Następnie, bp Szamocki i ks. mitrat Mikołaj Hajduczenia wraz z przedstawicielami Sybiraków poświęcili pomnik.

W kolejnej części głos zabrał prezes Jan Myrcha. Zauważył szczególny wymiar tej uroczystości – odsłonięciu pomnika towarzyszy wydanie książki „Wspomnienia Sybiru” – wspomnień toruńskich zesłańców. Jeszcze raz podziękował wszystkim za przybycie i uświetnienie tej uroczystości. Zwrócił uwagę, że dla Sybiraków wartością dnia codziennego jest przesłanie umiłowania pokoju, przebaczenia i zgody. „Sybiracy, mimo upływu lat, pamiętają najlepiej, co może się stać, jeśli tych wartości nie będziemy strzec. Starają się z całego serca uświadamiać młodemu pokoleniu, jak do tego doszło, kto za to zapłacił i jaką cenę”. Jak zauważył prezes, jednym ze sposobów realizacji przesłania „Zmarłym – pamięć”, jest tworzenie miejsc pamięci. W trakcie wielu dyskusji na ten temat, pomysł pomnika zgłosił Sybirak, architekt, mgr inż. Adam Kołodziej. To on właśnie wziął na siebie ciężar pracy nad projektem pomnika i jak sam powiedział: „od Sybiraków – nic, robimy to dla nas, Sybiraków”. Jan Myrcha wyraził głęboką wdzięczność za to wielkie dzieło, a w podziękowaniu odznaczono Adama Kołodzieja – autora pomnika – Odznaką Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków.

Następnie Jan Myrcha wyjaśnił gościom symbolikę odsłoniętego pomnika. Został wykonany z granitu strzegomskiego. Przedstawia bryłę w kształcie prostopadłościanu o wymiarach: długość 120 cm, szerokość 30 cm, wysokość 240 cm. Górna część, polerowana, symbolizuje Rzeczpospolitą – ojczyznę. Pięć otworów to symbol pustki powstałej po społeczeństwie polskim po dokonaniu pięciu deportacji Polaków w czasie II wojny światowej. Nawiązywać one też mogą do pustych otworów po drzwiach i oknach, które oprawcy niejednokrotnie wyrywali z domów wywożonych rodzin. Prosta linia, oddzielająca obie płaszczyzny, to horyzont, za którym daleko znajduje się dom rodzinny. Dolna część, pozostająca bez obróbki, surowa – to ZSRR, kraj zesłania, miejsce obce, nieprzyjazne zesłańcom. Jak w odbiciu lustrzanym, względem otworów z górnej części pomnika, znajdują się tu prostokątne kamienne płytki z datami deportacji. To jakby wtłoczonych w trudne, surowe warunki pięć grup Polaków – zesłańców, oderwanych od kraju, oddzielonych od siebie, pozostawionych samym sobie. U podnóża pomnika znajduje się mała tabliczka z napisem „Zesłańcy Sybiru”.

Prezes Myrcha podkreślił zasługi wielu osób, które przyczyniły się do powstania pomnika, m.in. Zofii Kalisz – honorowej prezes toruńskiego Zarządu Oddziału ZS, Sybiraków z komitetu organizacyjnego – Weroniki Janowicz, Krystyny Buniak, Wiesława Chróścielewskiego, Anny Jóźwik, Stanisława Dubiela, władz miasta Torunia i Urzędu Marszałkowskiego. Z serdecznymi słowami zwrócił się także do dyrektora VI Liceum Ogólnokształcącego im. Zesłańców Sybiru i Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru Zbigniewa Matuszewicza, Rady Pedagogicznej i uczniów: „Od dziś każda przerwa i czas spędzony na terenie szkoły będą przypominać lekcje z Sybirakami”. Podczas przemówienia Sybiracy wraz z uczniami klas mundurowych obdarowywali tych, którym dziękował prezes, czerwoną różą i nowo wydaną książką „Wspomnienia Sybiru”. To był niezwykle miły akcent i u wielu wywołał wzruszenie. Na zakończenie Jan Myrcha zaapelował: „Niech ten pomnik będzie przypomnieniem tych, którzy wiele wycierpieli, aby Polska była Polską. Przychodźmy tu także, aby tragiczne rocznice sprzed 76 lat były przestrogą, a zarazem apelem o pamięć, o sprawiedliwość, o pokój, o zdrowe sumienie poszczególnych osób i całych społeczności. Dziękuję wam, Sybiracy, za kolejny zryw w poczuciu pozostawienia miejsca wiecznej pamięci – pomnika”.

W dalszej części głos zabierali zaproszeni goście. Prezydent Torunia Michał Zaleski podziękował za tę inicjatywę. Zauważył, że pomnik pięknie wpisuje się w edukację i wychowanie młodego pokolenia w duchu poszanowania wartości i pamięci o dramatycznych doświadczeniach zesłańców. To trwałe przypominanie o katordze i losach ludzi, których udziałem stało się niewyobrażalne cierpienie. Dlatego to dobrze, że pomnik stanął w miejscu pełnym życia i energii młodości. W ten sposób stanie się łącznikiem między teraźniejszością a przeszłością. W imieniu marszałka województwa wystąpił pełnomocnik Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego ds. kombatantów i osób represjonowanych Marcin Swaczyna. Na początku podziękował prezesowi Myrsze za zaangażowanie i działania na rzecz powstania pomnika. Stwierdził, że jest dumny z tego, że choć w małym stopniu, mógł przyczynić się do sfinalizowania tego pomysłu. Na zakończenie tej części zebrani wspólnie odśpiewali Hymn Sybiraków i złożyli kwiaty i znicze pod pomnikiem. Delegacjom towarzyszyli uczniowie klas mundurowych VI Liceum Ogólnokształcącego im. Zesłańców Sybiru.

W drugiej części wszyscy zgromadzili się w sali gimnastycznej. Spotkanie rozpoczął dr hab. prof. UMK Wojciech Olszewski, który wygłosił niezwykle interesujący wykład: „Kresowiacy – Sybiracy – repatrianci”. Następnie zostały ogłoszone wyniki VIII edycji międzyszkolnego konkursu „Golgota Wschodu. Losy Sybiraków na Wschodzie w latach 1795–1956”. W kategorii szkół gimnazjalnych: I miejsca nie przyznano, II miejsce – Maciej Hubert z Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru w Toruniu, III miejsce – Klaudia Kuszyńska z Gimnazjum nr 24 im. Szarych Szeregów w Toruniu i Marta Majszak z tej samej szkoły. W kategorii szkół ponadgimnazjalnych zwyciężyli: I miejsce – Jakub Chrabąszczewski z Zespołu Szkół Elektrycznych w Toruniu, II miejsce – Karolina Polniaszek z VIII Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu, III miejsce – Magdalena Gronczewska z VI Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu. Wyróżnione prace zostały zaprezentowane gościom i wzbudziły szczere zainteresowanie. Tym akcentem zakończono uroczystość odsłonięcia pomnika upamiętniającego zesłania Polaków na Sybir.

Odsłonięcie pomnika upamiętniającego zesłania Polaków na Sybir miało niezwykle uroczysty i podniosły charakter. Pomnik, który stanął na szkolnym boisku, każdego dnia będzie przypominał młodzieży, ale też mieszkańcom pobliskiego osiedla, o katordze i losach ludzi doświadczonych dramatem zesłania.

W uroczystości udział wzięła kompania honorowa

Dyrektor VI LO im. Zesłańców Sybiru i Gimnazjum nr 6 im. Zesłańców Sybiru Zbigniew Matuszewicz podczas powitania gości

Przecinanie wstęgi (od lewej): wicekurator oświaty Maria Mazurkiewicz, pełnomocnik Zarządu Województwa ds. kombatantów i osób represjonowanych Marcin Swaczyna, prezes toruńskiego Zarządu Oddziału ZS Jan Myrcha, prezydent Torunia Michał Zaleski, prezes Zarządu Głównego ZS Kordian Borejko, ks. bp Józef Szamocki, radna Dagmara Tuszyńska, dyrektor Zespołu Szkół nr 1 Zbigniew Matuszewicz

Prezydent Torunia Michał Zaleski i dyrektor Zbigniew Matuszewicz podczas odsłonięcia pomnika

Poświęcenie pomnika. Od lewej: proboszcz parafii Chrystusa Króla ks. Andrzej Nowicki oraz Sybiracy Anna Jóźwik, Wiesław Chróścielewski i Zofia Tulińska

Przemawia prezes Zarządu Oddziału ZS w Toruniu Jan Myrcha

Prezes Zarządu Głównego Kordian Borejko (z lewej) i prezes Jan Myrcha wręczają architektowi pomnika Adamowi Kołodziejowi Odznakę Honorową za Zasługi dla Związku Sybiraków

Kordian Borejko (z prawej) i Jan Myrcha składają wieniec pod pomnikiem

Dr hab. prof. UMK Wojciech Olszewski podczas wykładu „Kresowiacy – Sybiracy – repatrianci”

Laureaci VIII edycji międzyszkolnego konkursu „Golgota Wschodu. Losy Sybiraków na Wschodzie w latach 1795–1956”

Oprac.: Izabela Świtała, nauczycielka języka polskiego w Zespole Szkół nr 1w Toruniu, zdjęcia Jolanta Kwiatkowska